Acuña Trabazo, Ana y Garrosa Gude, José Luis. “Os nomes dos animais, das doenzas e doutros elementos relacionados coas crenzas en Galicia: estudo comparativo”. Culturas Populares. Revista Electrónica 2 (mayo-agosto 2006). http://www.culturaspopulares.org/textos2/articulos/acunagarrosa.htm ISSN: 1886-5623

Os nomes dos animais, das doenzas e doutros elementos relacionados coas crenzas en Galicia: estudo comparativo*

Ana Acuña Trabazo e José Luis Garrosa Gude

Resumo

Neste traballo exemplifícase a importancia dos textos de literatura de tradición oral e dos xogos populares para a explicación dos nomes dos animais, dos fenómenos atmosféricos e das doenzas.

Palabras clave

Léxico. Nomes de animais, de fenómenos atmosféricos e de doenzas. Ensalmos. Esconxuros. Recitados infantís. Crenzas. Literatura popular.

Resumen

En este trabajo se ejemplifica la importancia de los textos de literatura de tradición oral y de los juegos populares para la explicación de los nombres de los animales, de los fenómenos atmosféricos y de las enfermedades.

Palabras clave

Léxico. Nombres de animales, de fenómenos atmosféricos y de enfermedades. Ensalmos. Conjuros. Recitados infantiles. Creencias. Literatura popular.

Abstract

This paper gives examples of the importance of oral literature and traditional games in the study and explanation of the meaning and origin of the names of animals, atmospheric phenomena and illnesses.

Key words

Lexis. Vocabulary related to animals, atmospheric phenomena and illnesses. Charms. Spells. Children’s rhymes. Folk literature.

Neste artigo centrarémonos nas denominacións tradicionais dos animais, dos fenómenos atmosféricos e das doenzas en Galicia co fin de relacionar ese léxico patrimonial coas crenzas da cultura popular. Dado que os nomes se inclúen dentro de mostras de literatura de tradición oral (ensalmos, recitados ou formuliñas infantís, refráns...)[1] trataremos de dar resposta a algunhas cuestións rechamantes suscitadas neses textos. Pretendemos, en último termo, mostrar a necesidade, para a comprensión do léxico analizado, da cooperación entre disciplinas tan dispares coma a etnoloxía, a socioloxía, o folclore ou a psicoloxía (Montero Cartelle 1981: 261).

1. DO NOME DOS ANIMAIS

Os nomes son testemuño da historia social e cultural do home que nomea e expresan, por tanto, a realidade sociocultural. A designación dos animais non é soamente a suma de historias físicas senón tamén a suma de historias espirituais. Por iso os nomes son fósiles que testemuñan a existencia de prácticas relixiosas pagás desaparecidas e das que quedan vestixios nos textos literarios nos que aparecen estes nomes.

Como mostra analizaremos dous animais considerados como “animais queridos” e outros dous como “animais temidos”.

1.1. Animais queridos:

Coccinella septempunctata:

Entre o material recompilado por nós nas catro provincias galegas, destacariamos as seguintes denominacións: voaniña (Marín), xoaniña, mariquiña, ghaliña de Dios (Cangas), Santa Teresiña, doaniña (Cerdedo), xoaniña (Cabral), buxaniña (O Rosal), xoaniño (Ramirás, Gomesende), mariquita de Dios e meniña de Dios (Viana do Bolo).

Estes nomes explícanse por crenzas populares que suscitaron comportamentos infantís e formuliñas (Alinei e Barros 1986). Así, a denominación voaniña fai referencia, como xa sinalara F. Bouza, ao acto de voar. Acrecentóuselle un sufixo diminutivo cariñoso dada a personalidade da voaniña como animal doador (repárese logo nas formuliñas infantís).

En xoaniña ou mariquiña de Dios e en Santa Teresiña, diminutivos de María, Xoán e Teresa, maniféstase a identificación da coccinella coa Virxe María e coa esfera do sacro.

Ghaliña de Dios é un nome composto. O primeiro termo desta denominación é común a outras zonas de Europa (quizais a máis común sexa vaquiña) e pode deberse ao feito de que a coccinella e a galiña son animais voadores e benéficos. Tanto V. Risco como F. Bouza recolleron nos seus estudos un nome que podería estar relacionado con ghaliña como é pitasol (posible redución de pita do sol). En canto ao segundo termo da denominación, de Dios, é a miúdo substituído por Señor ou por outra persoa do ceo.

Doaniña pode ter que ver co carácter doador da coccinella (véxase a análise das fórmulas), aínda que tamén pode ser deformación de voaniña tendo en conta a deturpación habitual dentro da linguaxe infantil.

Todas estas denominacións aparecen integradas nunha serie de formuliñas infantís recitadas para que o animaliño realice algunha actividade.

Voa, voa, voaniña

que che dou pan e sardiña,

a sardiña está no mar

e o pan no altar. (Marín)

Se nos detemos nesta formuliña podemos comprobar os esquemas de V. Propp sobre o conto: a voaniña é chamada polo seu nome, invitada a voar para ir a un lugar máxico ou preto dunha entidade máxica onde cumprirá un mandado (recompensa ou castigo).

Analizando desde esta perspectiva os nomes da coccinella, pódense identificar innumerables variantes do doador, do regalo, do animal, do asistente, do destino da viaxe, etc. Compárese con estas formuliñas recollidas en Cabral nas que a xoaniña parece que perdeu o seu carácter de animal doador para converterse en receptor:

Xoaniña, voa, voa Xoaniña, voa, voa

que teu pai vai en Lisboa que teu pai vai en Lisboa

e a túa nai no Porriño e túa nai coas vacas

e cando veña tráeche un boliño. e tráeche unhas poucas papas.

As referencias ao pai e á nai do animaliño son habituais (pénsese nas denominacións parentelares que sofren moitos outros animais como a donicela, o raposo, o lobo...), aínda que, inicialmente, sería a xoaniña a encargada de ir a Lisboa segundo manifestan estoutras formuliñas de orixe portuguesa (Maças 1951: 322) e galega (Bouza Brey 1948: 387):

Joaninha, voa, voa, Xoaniña, voa, voa

leva as cartas a Liboa leva as cartas a Lisboa

se passares pela minha porta e cando volvas

darei-te pão e cebola. dareiche pan e cebola.

En dous concellos de Ourense a coccinella presenta un nome masculino: xoaniño. Resulta rara esta denominación xa que os nomes masculinos[2] máis comúns son rei rei, deviñón, sabiñón, bichiño de Deus, cuquiño de Deus, pitasol ou papasol.

No recitado infantil o xoaniño é, de novo, receptor:

Xoaniño, voa, voa Xoaniño, voa, voa

que o teu pai foi a unha voda que che hei traer uns zapatos

/a Lisboa de cebola[3] para a túa voda.

e hache traer unha camisa moi boa. (Ramirás, Gomesende)

No Rosal (Pontevedra) o nome da coccinella é buxaniña, quizais por un cruzamento entre o substantivo xoaniña e o verbo voar[4]. Velaí a cancionciña, moi reducida, na que aparece:

Buxaniña, voa, voa

que teu pai vai en Lisboa.

Nas formuliñas onde a coccinella se denomina Teresiña ou ghaliña de Dios, esta é solicitada para contar os dedos ou para voar. Os nomes e as súas cancionciñas correspondentes xa foron analizados por nós noutro lugar (Acuña 1999), polo que non nos deteremos neles. Só diremos que a voaniña pode adiviñar o tempo e o casamento (encargos estes que se lle solicitan máis veces ao cuco).

No concello do Corgo (Lugo) a coccinella recibe os nomes de papasol ou catasol e recítaselle:

Papasol/catasol, papasol/catasol,

dille a teu pai

se mañá vai sol ou non.

A denominación de papasol ou catasol remítenos a outra habitual nalgúns países de Europa: come sol. Todas elas recordan a asociación iconográfica exipcia do escaravello esterqueiro que ten o sol entre as súas patas. Ademais, permítenos pensar que a coccinella en Europa debeu ser obxecto dun culto totémico moi diverso, de aí o comportamento tabuístico cara a ela ao ser considerada animal-relixioso, ser sobrenatural e capaz de predicir o futuro.

O pai do papasol podería ser Deus ou outro papasol considerado xefe ou rei (pénsese no grilo-rei, por exemplo). O nome de parentesco é utilizado para designar animais non domésticos (sobre todo os perigosos ou daniños: oso, raposo, serpe, sapo, lobo...) e así conseguir a súa amizade colocando o animal no centro do universo como antepasado e parente próximo, como creador do mundo, como demiúrgo, como protector do individuo e do clan, ou como dominador dos elementos (Alinei 1983).

Mantis relixiosa:

Este animaliño, segundo F. Bouza, segue en popularidade á coccinella. Un dos primeiros en estudar os seus nomes en Galicia coas correspondentes formuliñas infantís foi Risco (1947: 161-188). Nos recitados interprétase a forma adoptada pola mantis de xeito pagán, é dicir, poñendo a mesa.

Temos recollido varios nomes na provincia de Pontevedra: Teresa (Marín e O Rosal), pide perdón e pepitos (Cangas). Na provincia de Lugo (O Corgo) a denominación atopada é cabra e na de Ourense (Viana do Bolo) Santa Teresa. Dado que os resultados de Cangas xa os estudamos noutro lugar (Acuña 1999), centrarémonos nos recollidos en Marín e O Rosal, O Corgo e Viana do Bolo.

O nome Teresa pervive hoxe no concello de Marín totalmente desmotivado, de feito coñécese un resto da formuliña infantil sen que se teña conciencia do animal referido.

–Eí vén Teresa.

–Teresa pon a mesa.

–Pona ti que eu vou de présa. (Marín)

No Rosal e en Viana do Bolo si hai conciencia da relación:

–Teresa, cruza los brazos Teresa.

–Teresa, Teresa, cruza los brazos en la mesa. (O Rosal)

–Santa Teresa pon la mesa. (Viana do Bolo)

No concello do Corgo (Lugo) recolleuse a denominación cabra para un saltón grande que supoñemos ser a mantis. O nome deberíase ao feitío do animal que, por outra banda, sería benefactor e axudante e tería poder adiviñatorio. Repárese na cancionciña que se lle recitaba:

Dinos onde van as ovellas,

porque se non, cortámosche as orellas.

É habitual que os animaliños sufran unha serie longa de ameazas. Así ocorre, por exemplo, no caso do grilo, o lagarto, o caracol... e que, por falta de tempo, deixamos para outra ocasión.

De todo o analizado ata agora, podemos entender que a mantis e a coccinella deberon ser obxecto dun culto totémico (semellante ao escaravello entre os exipcios) nunha época precristiá e que logo sufriron un importante proceso de cristianización ou musulmanización nas súas denominacións[5].

A través dos exemplos literarios dedúcese que o mito nace e que se transforma perdendo o seu significado sacro, pero antes de morrer deixa un sinal que perdura na vida familiar e cotiá, isto é, no folclore infantil.

1.2. Animais temidos

Falaremos neste epígrafe doutros dous animais: a garduña (Buteo buteo) e a donicela (Mustela nivalis). As súas denominacións tabuísticas estarán relacionadas co temor que estes animais causan na poboación.

Buteo buteo:

Se antes mencionamos o trasvasamento de poderes entre os animais (a propósito do cuco e da coccinella), agora debemos citar o trasvasamento de denominacións (Riegler 1981). Así, en Marín denomínase gharduña[6] a unha ave que podemos identificar co miñato e que, segundo os dicionarios galegos, se corresponde cun mamífero: a marta (Rodríguez González 1958).

O nome de gharduña para tal ave, maior ca unha pomba e menor ca a aguia, parece deberse ao seu carácter de ladra. Co fin de axotala recítaselle:

Gharduña,

arría o pito da uña. (Marín)

No Corgo o miñato recibe a denominación de miato, sen ningún substituto noa nin expresivo (Alonso Montero 1977), simplemente coa perda do ñ[7]. Para escorrentala, bérraselle:

Queima, queima![8]

Ou ben se lle recita:

–Miato, miato,

que levas no papo?

–As chaves do rei.

–Cálate, cálate,

que eu llo direi.

Aplícaselle parecida cancionciña á gaivota ou ao corvo, animais tamén roubadores de pitos. Neste caso (Rielo Carballo 1976: 1342) a cancionciña é máis ampla e permite entender mellor a nosa do miato:

–Corvo queimado,

Que levas no rabo?

–Leite mazado[9].

–Quén cho mazóu?

–A Marica do Coucóu[10].

–Con qué lle diches?

–Coa chave do rei.

–Deixa, deixa,

que xa llo diréi. (Carballedo)

ou

–Gaivota, gaivota ,

que levas na bota?

–Leite callado.

Quen cho callou?

–A filla do rei.

–Cálate, cálate!

Que xa llo direi,

que lle roubaches

as chaves ó Rei. (Corme[11])

Tamén existe un xogo[12] infantil chamado o miñato no que un neno encarna a ave e, na vez de roubar, recibe diferentes alimentos (entre eles os que recibe a coccinella e que resulta ser outro personaxe do xogo). Zelenin (1988: 196) sinalou como “alcuni scongiuri infantili, già trasformati in giochi”. De feito, en Marín lémbrase unha canción para xogar á corda que, antigamente, debeu ser un recitada para un animal:

Rei, rei, cantos anos vivirei?

Vintecinco, non o sei. Un, dous, tres...

Lendo estes textos xórdennos moitas preguntas sobre esa María do Coucou, sobre as chaves do rei... Preguntas que podemos dilucidar comparando co folclore paneuropeo. O “rei” ou “María” poderían ser Deus ou a nai de Deus. Daquela, as chaves do rei (Backman 1988: 340) serían as chaves do paraíso que tamén aparecen en recitados estranxeiros da coccinella[13].